RANGIATEA
Maori
English
 
Home  
Hitori  
Nga Whakaahua  
Ko Rangiātea  o Naianei  
He Hononga  
Ko roto o te Whare Karakia i Otaki,


Ko roto o te Whare Karakia i Ōtaki,
i Aotearoa 1852

He waituhi nā Charles Barraud Kei te Whare Pukapuka o Alexander Turnbull

Nā Rangiātea , ka honoa te hanga whare a te Māori ki te hanga whare karakia i Ingarangi. Ko te tāhuhu he rākau toitū tonu, hei tohu kotahi anō Atua. Ko ngā poutoko e toru, hei tohu mō te Tokotoru Tapu. Ko te tauira o ngā kōwhaiwhai o ngā heke, he mangōpare hei tohu i te mana me te ihi o te Atua. He purapura whetū te tui o ngā tukutuku, ko te Māngōroa i te rangi tōna rite.

Kāore i whakaaengia e ngā mihingare he whakairo mō Rangiātea , i mea rātou he whakapakoko kē nō ngā atua Māori, e kore e tau mō te whare karakia Karaitiana. Heoi, nō muri noa mai ka whakauruhia he whakapaipai ki te huapae o te wāhi tapu, me te pākoro mō te kaikauwhau, he takarangi, he pākati ngā whakairo. Tū ana a Rangiātea mō ngā tau 146. Ko Rangiātea te whare karakia tawhito rawa a ngā Māori.

 

 
He whare karakia Maori [ko Rangiātea  ] 1853

He whare karakia Māori [ko Rangiātea ] 1853
I tuhia ki te pene rakau, ka waituhia e Janetta Cookson Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull


   
 

Ko te Whakatū i a Rangiātea

I te tūnga o te whare karakia i Waikanae i te tau 1843, ka whakamau atu te oati a Te Rauparaha kia tū i a ia tētahi mea pai ake ki tōna pā i Ōtaki. I te tau 1844, i tuaina ngā rākau i te ngahere i Ōhau, ka whakaterea mā ngā awa e rua, a Ōhau me Waikawa, ki te tahatai. Kātahi, ka whakaterea ngā rākau mā te moana ki Ōtaki, ka tōia ki Mūtikotiko, te wāhi i whakaritea mō te whare karakia.

E rua ngā take i raruraru ai te whakatūnga o Rangiātea. Ko te tuatahi, ko ngā pakanga i waenga i te Māori me te Pākehā i te tīmatanga o te tekau tau 1840. I tū te pakanga ki Te Wairau i te tau 1843 (17 ngā Pākehā i mate i tēnei pakanga, me ētahi Māori anō), ki Te Awakairangi, ki Horokiwi, me Pauatahanui anō. Nā ēnei pakanga i toko ake te whakaaro a Tā Hori Kerei ki te mauhere i a Te Rauparaha, i raro i tāna kaupapa whakamutu pakanga.

Ko te tuarua o ngā take i raruraru ai te whakatūnga o Rangiātea , ko te māuiui o Te Harawira. Nō te mutunga o te tau 1844, i hoki ia ki Te Whanga-nui-a-Tara, oke ai. I te tau 1847, i whakaritea a Hāmuera Wiremu hei kairīwhi mā Te Harawira i te Mihana ki Ōtaki. Nāna a Ngāti Raukawa i akiaki kia mahi tonu rātou i tō rātou whare. Heoi anō, nō te hokinga mai o Te Rauparaha i te tau 1848 i tino kōkiritia ai ngā mahi.

I tana hokinga mai ki Ōtaki, i tū tētahi hui nui hei whakatau i a Te Rauparaha. Tērā ētahi o ngā rangatira o te motu i tae ki tēnei hui.

I konei, ka poua e Te Rauparaha tona hoari ki ngā waewae tonu o Te Pohotiraha, rangatira o Ngāti Wehiwehi, ka whakapātari atu kia āwhina a Te Pohotīraha i te whakatūnga o Rangiātea .
Ko Te Pohotīraha nei te kaitiaki o te oneone tapu i haria mai i te tūāhu o Rangiātea , i ngā moutere o te Moana-nui-a-Kiwa, i runga i te waka o Tainui. Ka nanao atu a Pāora ki te hoari, me te whakapātari a Te Rauparaha.

I tanumia te oneone tapu ki raro i a Rangiātea . Ko Koroniria te tohunga nāna i whakahaere te karakia mō tēnei mahi.

He nui ngā kaimahi a Te Rauparaha rāua ko Te Pohotīraha i kōkiri i te whakatūnga o Rangiātea . E ai ki ētahi o ngā Pākehā i mātaki i tēnei mahi, he nui atu i te 1,000 tāngata i kokiri i ngā mahi nei. Nō te 1849 te karakia tuatahi i Rangiātea , hei whakanui i te hokinga mai o Te Harawira ki Ōtaki. Heoi, nō te 1851 rawa i tū ai te whare.

 
 

 

 

 

 
 

 

Ko te Ātirikona, ko Hāmuera Wiremu c 1900

I te tau 1823, i te haerenga mai o tana whānau ki Aotearoa nei, 18 marama noa iho te pakeke o Hāmuera, tama a te mihingare, a Hēnare Wiremu. I te mea i pakeke ake ia i te mīhana, kore i roa ka mau i a ia te reo me ngā tikanga Māori.

I te tau 1847, kore i roa i muri mai i tana whakawahinga hei minita i te tau 1846, ka tonoa mai a Hāmuera ki te Mīhana i Ōtaki mahi ai, hei kairīwhi mō Te Harawira. I hoki a Te Harawira ki Te Whanga-nui-a-Tara i te kaha o tōna māuiui.

I te wā e ngaro atu ana a Te Harawira, i whakapau kaha a Hāmuera ki te awhina i te hunga whakatu i a Rangiātea . Nō te hokinga mai o Te Rauparaha ki Ōtaki i te tau 1848, i tino kōkiritia te mahi nei.

He nui anō te wāhi ki a Hāmuera Wiremu i ngā kōrero mō te whakatūnga i a Rangiātea . Ko te tāhuhu o Rangiātea , 100 putu te roa; whāia ka tautohehia. Te tūnga ake o Hāmuera i waenganui pō, tapahia atu ana te tekau putu!

I whakapau kē ia i ana kaha ki te whakapakari i te Kāreti mō ngā Māori i Ōtaki me ētahi atu o ngā kura i tōna rohe. Nō te tau 1852, ka nukuhia ia ki Heretaunga, ka whakatūria e ia te Kāreti o Te Aute. He maha ngā pūkenga i puta mai i Te Aute, ko Āpirana Ngata, ko Māui Pōmare, ko Te Rangihīroa.


  Ko te Atirikona, ko Hamuera Wiremu c 1900
 
Nā Stanley Polkinghorne Andrew i whakaahua Negative no G13381 1/1 Kei ngā kohikohinga a Earle Andrew Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull


   
   


 
   

 

 

 
 
         
Ko te iriiritanga o Te Puni i te Whare Karakia i Otaki, i Aotearoa 1853 Nā Charles Barraud i waituhi Kei te Whare Pukapuka o Ahitereiria
         
       
   

Ko te iriiritanga o Te Puni i te Whare Karakia i Ōtaki, i Aotearoa 1853

He whakarite noa iho tēnei whakaahua. He tika nā Te Harawira a Te Puni i iriiri, engari i te whare karakia iti o Pitoone kē, i te tau 1852; ā, i reira a Kāwana Kerei rāua ko tana wahine me ētahi atu Pākehā, me te whānau hoki a Te Puni. Kī tonu ngā nupepa o taua wā i ngā kōrero mō tēnei iriiritanga, he āhuatanga hou hoki ki tēnei takiwā.

I muri tonu mai, ka tono a Kāwana Kerei kia waituhia e Charles Barraud o Pōneke te iriiritanga o Te Puni. Ehara koa, te tūnga ake o taua tangata ka waituhia kē mai ko te whare karakia whakahirahira, ko Rangiātea . E whakaarongia ana nā Kāwana Kerei tonu pea i whakahau kia waituhia ko Rangiātea whakahirahira me ōna whakanikoniko hei tohu ki te ao whānui kei te pai ki ngā Māori, ā, kei te rata hoki rātou ki ngā whakahaere a tauiwi.

 

 
         
         

       
Te Pou Upiri c 1895 Kāore i te mōhiotia nā wai i whakaahua Negative no G100567 1/2 Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull
 

   
 

Te Pou Ūpiri c 1895

Nō te 9 o Hui Tanguru 1880 i whakatūria ai te Pou nei. Ko te whakaritenga tuatahi, hei pouhaki kē mā ngā Hauhau; heoi, i raro i te maru o te minita, o James McWilliam, hurihia ana hei whakanui i te 40 tau o te Mīhana Karaitiana ki te rohe o Kapiti. He āronga anō e mea ana he Pou Ūpiri (Jubilee). Nā Hāmuera Wiremu i whakahaere te karakia whakanui ki tōna 500 Māori i ahu mai i Whanganui whiti atu ki Ahuriri.

Ko ngā minita āwhina ko James McWilliam, ko Rāwiri Te Wanui, ko Hēnare Te Herekau, ko Pineaha Te Māhauariki, ko Ārona Te Hana, ko Hāmuera Wiremu, ko R Burrows.

 

 
           
  Pukapuka kahui korero  
Nga Mihi
   
  Contact Rangiātea   
  National Library  

 

Papakāinga   l   Tāhuhu Kōrero   I   Ngā Whakaahua   l  He Tīmatanga Hou   l  He Hononga
  *Kei Te Puna Mātauranga o Aotearoa me Te Rōpū Whakahaere o Rangiātea te mana ta o tenei taunga ipurangi.

*Whakahoua te taunga ipurangi nei i te marama o June 2001