|
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|
 |
 |
Ko roto o te Whare Karakia i Ōtaki,
i Aotearoa 1852
He waituhi nā Charles Barraud Kei
te Whare Pukapuka o Alexander Turnbull
Nā Rangiātea , ka honoa te hanga whare a te Māori
ki te hanga whare karakia i Ingarangi. Ko te tāhuhu he
rākau toitū tonu, hei tohu kotahi anō Atua.
Ko ngā poutoko e toru, hei tohu mō te Tokotoru Tapu.
Ko te tauira o ngā kōwhaiwhai o ngā heke, he
mangōpare hei tohu i te mana me te ihi o te Atua. He
purapura whetū te tui o ngā tukutuku, ko te Māngōroa
i te rangi tōna rite.
Kāore i whakaaengia e ngā mihingare he whakairo
mō Rangiātea , i mea rātou he whakapakoko kē
nō ngā atua Māori, e kore e tau mō te
whare karakia Karaitiana. Heoi, nō muri noa mai ka whakauruhia
he whakapaipai ki te huapae o te wāhi tapu, me te pākoro
mō te kaikauwhau, he takarangi, he pākati ngā
whakairo. Tū ana a Rangiātea mō ngā tau
146. Ko Rangiātea te whare karakia tawhito rawa a ngā
Māori.
|
|
|
|
 |
 |
 |
He whare karakia Māori [ko Rangiātea ] 1853
I tuhia ki te pene rakau, ka waituhia e Janetta Cookson Kei
te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull
|
|
|
|
|
Ko te Whakatū i a Rangiātea
I te tūnga o te whare karakia i Waikanae i te tau 1843, ka
whakamau atu te oati a Te Rauparaha kia tū i a ia tētahi
mea pai ake ki tōna pā i Ōtaki. I te tau 1844, i
tuaina ngā rākau i te ngahere i Ōhau, ka whakaterea
mā ngā awa e rua, a Ōhau me Waikawa, ki te tahatai.
Kātahi, ka whakaterea ngā rākau mā te moana
ki Ōtaki, ka tōia ki Mūtikotiko, te wāhi i whakaritea
mō te whare karakia.
E rua ngā take i raruraru ai te whakatūnga o Rangiātea.
Ko te tuatahi, ko ngā pakanga i waenga i te Māori me te
Pākehā i te tīmatanga o te tekau tau 1840. I tū
te pakanga ki Te Wairau i te tau 1843 (17 ngā Pākehā
i mate i tēnei pakanga, me ētahi Māori anō),
ki Te Awakairangi, ki Horokiwi, me Pauatahanui anō. Nā
ēnei pakanga i toko ake te whakaaro a Tā Hori Kerei ki
te mauhere i a Te Rauparaha, i raro i tāna kaupapa whakamutu
pakanga.
Ko te tuarua o ngā take i raruraru ai te whakatūnga
o Rangiātea , ko te māuiui o Te Harawira. Nō te mutunga
o te tau 1844, i hoki ia ki Te Whanga-nui-a-Tara, oke ai. I te tau
1847, i whakaritea a Hāmuera Wiremu hei kairīwhi mā
Te Harawira i te Mihana ki Ōtaki. Nāna a Ngāti Raukawa
i akiaki kia mahi tonu rātou i tō rātou whare. Heoi
anō, nō te hokinga mai o Te Rauparaha i te tau 1848 i
tino kōkiritia ai ngā mahi.
I tana hokinga mai ki Ōtaki, i tū tētahi hui nui
hei whakatau i a Te Rauparaha. Tērā ētahi o ngā
rangatira o te motu i tae ki tēnei hui.
I konei, ka poua e Te Rauparaha tona hoari ki ngā waewae
tonu o Te Pohotiraha, rangatira o Ngāti Wehiwehi, ka whakapātari
atu kia āwhina a Te Pohotīraha i te whakatūnga o
Rangiātea .
Ko Te Pohotīraha nei te kaitiaki o te oneone tapu i haria mai
i te tūāhu o Rangiātea , i ngā moutere o te
Moana-nui-a-Kiwa, i runga i te waka o Tainui. Ka nanao atu a Pāora
ki te hoari, me te whakapātari a Te Rauparaha.
I tanumia te oneone tapu ki raro i a Rangiātea . Ko Koroniria
te tohunga nāna i whakahaere te karakia mō tēnei
mahi.
He nui ngā kaimahi a Te Rauparaha rāua ko Te Pohotīraha
i kōkiri i te whakatūnga o Rangiātea . E ai ki ētahi
o ngā Pākehā i mātaki i tēnei mahi, he
nui atu i te 1,000 tāngata i kokiri i ngā mahi nei. Nō
te 1849 te karakia tuatahi i Rangiātea , hei whakanui i te
hokinga mai o Te Harawira ki Ōtaki. Heoi, nō te 1851 rawa
i tū ai te whare.
|
|
| |
|
|
|
|
|
Ko te Ātirikona, ko Hāmuera Wiremu
c 1900
I te tau 1823, i te haerenga mai o tana whānau ki Aotearoa
nei, 18 marama noa iho te pakeke o Hāmuera, tama a te mihingare,
a Hēnare Wiremu. I te mea i pakeke ake ia i te mīhana,
kore i roa ka mau i a ia te reo me ngā tikanga Māori.
I te tau 1847, kore i roa i muri mai i tana whakawahinga hei minita
i te tau 1846, ka tonoa mai a Hāmuera ki te Mīhana i Ōtaki
mahi ai, hei kairīwhi mō Te Harawira. I hoki a Te Harawira
ki Te Whanga-nui-a-Tara i te kaha o tōna māuiui.
I te wā e ngaro atu ana a Te Harawira, i whakapau kaha a
Hāmuera ki te awhina i te hunga whakatu i a Rangiātea
. Nō te hokinga mai o Te Rauparaha ki Ōtaki i te tau 1848,
i tino kōkiritia te mahi nei.
He nui anō te wāhi ki a Hāmuera Wiremu i ngā
kōrero mō te whakatūnga i a Rangiātea . Ko te
tāhuhu o Rangiātea , 100 putu te roa; whāia ka tautohehia.
Te tūnga ake o Hāmuera i waenganui pō, tapahia atu
ana te tekau putu!
I whakapau kē ia i ana kaha ki te whakapakari i te Kāreti
mō ngā Māori i Ōtaki me ētahi atu o ngā
kura i tōna rohe. Nō te tau 1852, ka nukuhia ia ki Heretaunga,
ka whakatūria e ia te Kāreti o Te Aute. He maha ngā
pūkenga i puta mai i Te Aute, ko Āpirana Ngata, ko Māui
Pōmare, ko Te Rangihīroa.
|
|
| |
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
 |
 |
 |
Nā Charles Barraud i waituhi
Kei te Whare Pukapuka o Ahitereiria |
 |
| |
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
| |
|
Ko te iriiritanga o Te Puni i te Whare Karakia
i Ōtaki, i Aotearoa 1853
He whakarite noa iho tēnei whakaahua. He tika nā Te
Harawira a Te Puni i iriiri, engari i te whare karakia iti o Pitoone
kē, i te tau 1852; ā, i reira a Kāwana Kerei rāua
ko tana wahine me ētahi atu Pākehā, me te whānau
hoki a Te Puni. Kī tonu ngā nupepa o taua wā i ngā
kōrero mō tēnei iriiritanga, he āhuatanga hou
hoki ki tēnei takiwā.
I muri tonu mai, ka tono a Kāwana Kerei kia waituhia e Charles
Barraud o Pōneke te iriiritanga o Te Puni. Ehara koa, te tūnga
ake o taua tangata ka waituhia kē mai ko te whare karakia whakahirahira,
ko Rangiātea . E whakaarongia ana nā Kāwana Kerei
tonu pea i whakahau kia waituhia ko Rangiātea whakahirahira
me ōna whakanikoniko hei tohu ki te ao whānui kei te pai
ki ngā Māori, ā, kei te rata hoki rātou ki ngā
whakahaere a tauiwi.
|
|
| |
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
 |
 |
 |
Kāore
i te mōhiotia nā wai i whakaahua Negative no G100567
1/2 Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull |
| |
|
|
|
|
|
Te Pou Ūpiri c 1895
Nō te 9 o Hui Tanguru 1880 i whakatūria ai te Pou nei.
Ko te whakaritenga tuatahi, hei pouhaki kē mā ngā
Hauhau; heoi, i raro i te maru o te minita, o James McWilliam, hurihia
ana hei whakanui i te 40 tau o te Mīhana Karaitiana ki te rohe
o Kapiti. He āronga anō e mea ana he Pou Ūpiri (Jubilee).
Nā Hāmuera Wiremu i whakahaere te karakia whakanui ki
tōna 500 Māori i ahu mai i Whanganui whiti atu ki Ahuriri.
Ko ngā minita āwhina ko James McWilliam, ko Rāwiri
Te Wanui, ko Hēnare Te Herekau, ko Pineaha Te Māhauariki,
ko Ārona Te Hana, ko Hāmuera Wiremu, ko R Burrows.
|
|
| |
|
|
|
|
|
|