RANGIATEA
Maori
English
 
Home  
Hitori  
Nga Whakaahua  
Ko Rangiatea o Naianei  
He Hononga  
 

Ko Te Harawira c1885

I te taenga mai o Te Harawira ki ngā mahi mīhana i Aotearoa nei, i te tau 1839, e 24 noa iho ōna tau. Kāore i roa ki Paihia i Te Pēwhairangi, ka whakaae ia ki te tono kia whakatūria he Mīhana Mihingare ki te rohe o Kapiti.

Nō te marama o Whiringa-a-rangi, 1839 ka tau mai ki Waikanae. Kore i roa ka rata ngā Māori ki a ia. Nāna te whakahau i hangaia ai e Te Āti Awa tō rātou whare karakia ki te pā i Waikanae. He whare karakia rahi tonu, he whare rākau. Koia rā te tauira i tupu ai te whakaaro ki a Te Rauparaha kia hangaia he whare karakia ki Ōtaki.

I mau-ā-hara te kāwanatanga ki a Te Harawira mō tana whakaputa i ana whakaaro mō te painga o te iwi Māori. Arā te tauira, ko te pakanga i Taranaki, i tautoko ai a Te Harawira i ngā tika kia tau ki ana tāngata o Te Āti Awa. Ko tāna i tohe ai, 'ko ngā hua o ngā mahi katoa ka mahia i Aotearoa nei - ahakoa pai, ahakoa kino - ka whakaheke tonu ki ngā whakatupuranga kei te piki ake.'

He huangō te mate i pā ki a Te Harawira, ā, mate noa.

Nā reira, ka kaha ana te pāria mai, he maha ngā marama i oke ai. Ahakoa tonu, ka taka ki te tau 1870 ka whakatūria ko ia hei Pīhopa mō Pōneke, ā, ka tae ki te tau 1889, tū kē mai hei Āti-Pīhopa mō Aotearoa.

  Ko Te Harawira c1885


Kāore i te mōhiotia nā wai i whakaahua
Negative no F15156 1/4
Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull

 
   

 

 

 
 


Ko te rātaka a Te Harawira 1839


Kei ngā kohikohinga kōrero a Te Harawira Kei te Whare Pukapuka o Te Whanganui-a-Tara

Ko te toenga noa iho tēnei o te rātaka a Te Harawira; mai noa i te 30 o ngā rā o Mahuru, 1839, i a ia i Paihia. E kōrero ana mō ngā whakaritenga mō tana haere iho ki Kapiti. I taua wā, e tino māuiui ana ia, aroha ana ēnei o āna kupu: 'he aha hoki te rerekētanga o te mate atu ki Kapiti, i te mate iho ki konei.'

I tuhia katoa e ia ana nekeneke i tana hikoitanga atu i Pōneke ki Kapiti, tae atu ki tōna tūtakitanga tuatahi ki a Te Rangihaeata i te motu o Mana. Nō te 18 rawa o Whiringa-ā-rangi, 1839 ka tae ia ki Waikanae. Kei konei anō ngā kōrero mō tana tūtakitanga tuatahi ki a Te Rauparaha i Tāhoramaurea, he motu i waho atu o Kapiti; me tana huinga atu ki a Ngāti Raukawa.

 

Ko te rataka a Te Harawira 1839  
   
   

 
  Ko te kaitaka
Ko te kaitaka
Nā ngā uri o Te Harawira tēnei taonga


Kātahi rawa te kaitaka nui whakaharahara i whāwhā ai a Rangi Warnes, he kaitiaki i ngā taonga whatu! Ki tōna whakaaro, nā tētahi wāhine (ētahi wāhine rānei) o Te Wai Pounamu i whatu - tērā pea i te whakamutunga o te rautau 18. E toru mita noa atu te whānui, he tohu he tino rangatira nōna ake tēnei kākahu. I tōna wā, ka tukuna ki a Te Harawira.
 
   

 

   
   


Pipiri tonu te whatu, e 3,000 ngā whenū ki te rārangi whatu. Kia tae ki te tāniko o te remu, kātahi ka tino pipiri rawa atu; rite tonu pea te roa o te whatu i te tāniko ki te whatunga o te kaupapa.

 

 
 


Ko te Tīmatanga mai o te Whakapono Karaitiana i te takiwa o Kapiti

He tama a Mātene Te Whiwhi nā te wahine rangatira rongonui o Ngāti Toa, nā Rangi Topeora. I whānau mai i Kawhia, ka haere mai i te heke tuatahi a Ngāti Toa ki Kapiti i te tau 1821.

E tamatāne tonu ana ka haere i ngā pāhuatanga a Ngāti Toa i ngā iwi o Kapiti. He uri rangatira, he tangata mātau. He wā anō, kua riro ko ia hei kaiwhakarite i te maunga-a-rongo.

Taka rawa iho ki te whakapaunga o te tekau tau 1830 ki 1840, ka huri rāua ko tana karangarua, ko Tāmihana Te Rauparaha ka taka ki raro i te awe o te Rongopai a Ruka.

Nō te tau 1839 ka rere rāua ki Paihia i Te Pēwhairangi, ki te tono mihinare mō Kapiti; whiriwhirihia ana mā Te Harawira e whakatū te Mīhana ki Kapiti.

   
  Ko Matene Te Whiwhi 1864

Ko Mātene Te Whiwhi 1864 Nā W H Davis i whakaahua Negative no B.010798 Kei Te Papa Tongarewa

 





   

 

Nō te tau 1841 ka iriirihia a Mātene Te Whiwhi e Te Harawira. I te tau 1843 ka huri hoki ia hei mihinare. Ahakoa te mōrearea, haere atu ana rāua ko Tāmihana ki te Wai Pounamu, ki te kauwhau i te Rongopai ki ngā hoa riri o Ngāti Toa i ōna rā, ki a Ngāi Tahu.

Nā Mātene tonu ētahi o ngā karakia i te topenga me te whakaterenga o ngā rākau mō Rangiātea ki Ōtaki. Piripono atu ia ki te hāhi ā, mate noa i te 29 o Mahuru 1881, ka tanumia ki Rangiātea.

 

 
   

 

 

 
     

Ko Tāmihana Te Rauparaha 1852

Ko Tāmihana anake te tama a Te Rauparaha i ora roa; ko Katu tana ingoa kārangaranga. I whānau mai ki te pā i Ōkoki, i Waitara, ka pīkauria mai e tana whaea, e Te Ākau, ki Kāpiti, i te hekenga mai i Kāwhia.

I te tau 1839 ko rāua ko tana karangarua, ko Mātene Te Whiwhi, i haere ki te tono mihingare mō te rohe o Kapiti. Ka taka ki te tau 1843, ko rāua anō i taki haere ki Te Wai Pounamu ki te kauwhau i te Rongopai ki a Ngāi Tahu.

I te tau 1851, ka haere a Tāmihana ki Ingarangi, tae rawa ki te aroaro o Kuini Wikitōria. Nō tana hokinga mai ki Aotearoa, ka tahuri rāua ko Mātene ki te kauwhau i te kaupapa whakatū kīngi pērā i tō Ingarangi.

 
  Ko Tamihana Te Rauparaha 1852
    He waituhi nā George French Angas Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull
   

 

Ahakoa kāore a Tāmihana i tino matatau ki te reo Ingarihi, ko ngā tikanga o Ūropi me ngā kākahu o ngā tangata tōtika o Ingarangi, i a ia katoa. I te kaha o tana whaka pākehā i a ia, mōriroriro ana tōna iwi ki a ia.

Nō te tau 1876 ka mate a Tāmihana, ka tanumia ki te taha o tana wahine o Ruta; heoi, kāore he tohu o tōna rua i te urupā i Rangiātea.

 

 
   
  Waikanae church 1847
     

Nā Charles Emilius Gold i waituhi Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull

 

 

Ko te Whare o Tāmihana i Ōtaki, i Aotearoa 1849

Koia nei te whare o Tāmihana Te Rauparaha rāua ko tana wahine ko Ruta. I peka atu a Te Teira, minita Mihingare, ki reira i a Hakihea o te tau 1848. Nāna te kōrero e toru ngā rūma moe o taua whare, he whakanikoniko Māori ngā whakapaipai, ā, nā te kāmura Pākehā i whakaoti.

Ko ngā pou o roto he tōtara, he kura, he mā ngā kōwhaiwhai me ngā tukutuku. He whakairo i ngā take o ngā pou e rua o waenganui.

 
   

 

 

 
 

Ko te whare karakia i Waikanae 1847

Ko te whare karakia tuatahi a Te Harawira i Kenakena Pā i Waikanae. Nō te tau 1843 i oti ai, ā, he rite tonu te haere a Te Rauparaha ki ngā karakia a Te Harawira i reira. Me ki koia rā te tauira a Te Rauparaha mō Rangiātea. E ai ki tērā mihingare, ki a Te Teira, i te rekareka o Te Rauparaha ki taua whare karakia, ka whakamau atu tana oati kia tū i a ia tētahi mea pai ake ki tōna pā i Ōtaki.

E toru ngā poutoko nunui o te whare karakia nei, ko tōna rahi e 71 putu te roa, 36 putu te whānui. He tukutuku he kōwhaiwhai ngā whakapaipai pērā i ō te whare whakairo, i pērā anō hoki ō Rangiātea.

Heoi, nō te hokinga o Te Āti Awa ki Taranaki i te tau 1848, mahue ake te whare karakia rā kia tū mokemoke noa.

 

   
  Ko te whare karakia i Waikanae 1847
     
He waituhi nā Thomas Bernard Collinson (I tana reta ki tana teina, ki a Dick, Pepuere 1847) Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull





   


Tae rawa atu ki te tau 1851, kua tino whakarērea; kua tū mai ko Rangiātea hei hāpai, hei takere mō te waka Karaitiana i te takiwā ki Kapiti.

Ko te tuhituhi nei nā Thomas Bernard Collinson, ā, koia nei anake te whakaahua o roto o te whare karakia o Waikanae.

 

 
   

 

 
 

 

Ko te whare karakia i Waikanae 1849


E whakaatu ana tēnei tuhituhi i te kāinga mahue me te whare karakia i Waikanae i whakarērea i te tau 1849. Nā te hokinga o Te Āti Awa ki ō rātou whenua tupu i Taranaki, kia mau tonu ai i a rātou te mana whenua i Waitara e whakamau atu rā a Kāwana Kerei kia riro i a ia hei whakanoho i ngā Pākehā.

I te whakarerehanga o Waikanae e Te Āti Awa, noho ana ko Ōtaki hei taunga atu mō ngā iwi. Tū tahanga ana te whare karakia, whakapuke mai ana te one ki ngā pakitara, tae rawa ake ki te tau 1851, kua pākarukaru katoa.

   
  Ko te whare karakia i Waikanae 1849
nā William Swainson i tuhi ki te pene rākau Kei Te Papa Tongarewa





   

 

Nō te wāwāhitanga o ngā whenua i Mazengarb Road i Paraparaumu, hei mahinga kāinga hou i te tau 1961, ka keria ake ētahi papa o te whare karakia. Ka naomia atu ētahi e te uri o Te Harawira, e Selwyn, ka waihangahia, ka whakairohia he tūnga mō te Paipera Tapu i Rangiātea. Ko te mea aroha, i pau atu hoki tērā i te ahi.

 

 
  Pukapuka kahui korero  
Nga Mihi
   
  Contact Rangiatea  
  National Library  
 
Papakāinga   l   Tāhuhu Kōrero   I   Ngā Whakaahua   l  He Tīmatanga Hou   l  He Hononga
  *Kei Te Puna Mātauranga o Aotearoa me Te Rōpū Whakahaere o Rangiātea te mana ta o tenei taunga ipurangi.

*Whakahoua te taunga ipurangi nei i te marama o June 2001