|
|
 |
 |
 |
 |
 |
|
|
Ko Te Harawira c1885
I te taenga mai o Te Harawira ki ngā mahi mīhana i Aotearoa
nei, i te tau 1839, e 24 noa iho ōna tau. Kāore i roa
ki Paihia i Te Pēwhairangi, ka whakaae ia ki te tono kia whakatūria
he Mīhana Mihingare ki te rohe o Kapiti.
Nō te marama o Whiringa-a-rangi, 1839 ka tau mai ki Waikanae.
Kore i roa ka rata ngā Māori ki a ia. Nāna te whakahau
i hangaia ai e Te Āti Awa tō rātou whare karakia
ki te pā i Waikanae. He whare karakia rahi tonu, he whare rākau.
Koia rā te tauira i tupu ai te whakaaro ki a Te Rauparaha kia
hangaia he whare karakia ki Ōtaki.
I mau-ā-hara te kāwanatanga ki a Te Harawira mō
tana whakaputa i ana whakaaro mō te painga o te iwi Māori.
Arā te tauira, ko te pakanga i Taranaki, i tautoko ai a Te
Harawira i ngā tika kia tau ki ana tāngata o Te Āti
Awa. Ko tāna i tohe ai, 'ko ngā hua o ngā mahi katoa
ka mahia i Aotearoa nei - ahakoa pai, ahakoa kino - ka whakaheke
tonu ki ngā whakatupuranga kei te piki ake.'
He huangō te mate i pā ki a Te Harawira, ā, mate
noa.
Nā reira, ka kaha ana te pāria mai, he maha ngā
marama i oke ai. Ahakoa tonu, ka taka ki te tau 1870 ka whakatūria
ko ia hei Pīhopa mō Pōneke, ā, ka tae ki te
tau 1889, tū kē mai hei Āti-Pīhopa mō Aotearoa.
|
|
| |
|
|
|
|
|
Ko te rātaka a Te Harawira 1839
Kei ngā kohikohinga kōrero
a Te Harawira Kei te Whare Pukapuka o Te Whanganui-a-Tara
Ko te toenga noa iho tēnei o te rātaka a Te Harawira;
mai noa i te 30 o ngā rā o Mahuru, 1839, i a ia i Paihia.
E kōrero ana mō ngā whakaritenga mō tana haere
iho ki Kapiti. I taua wā, e tino māuiui ana ia, aroha
ana ēnei o āna kupu: 'he aha hoki te rerekētanga
o te mate atu ki Kapiti, i te mate iho ki konei.'
I tuhia katoa e ia ana nekeneke i tana hikoitanga atu i Pōneke
ki Kapiti, tae atu ki tōna tūtakitanga tuatahi ki a Te
Rangihaeata i te motu o Mana. Nō te 18 rawa o Whiringa-ā-rangi,
1839 ka tae ia ki Waikanae. Kei konei anō ngā kōrero
mō tana tūtakitanga tuatahi ki a Te Rauparaha i Tāhoramaurea,
he motu i waho atu o Kapiti; me tana huinga atu ki a Ngāti
Raukawa.
|
|
| |
|
|
|
|
|
 |
 |
Ko te kaitaka
Nā ngā uri o Te Harawira tēnei
taonga
Kātahi rawa te kaitaka nui whakaharahara i whāwhā
ai a Rangi Warnes, he kaitiaki i ngā taonga whatu! Ki tōna
whakaaro, nā tētahi wāhine (ētahi wāhine
rānei) o Te Wai Pounamu i whatu - tērā pea i
te whakamutunga o te rautau 18. E toru mita noa atu te whānui,
he tohu he tino rangatira nōna ake tēnei kākahu.
I tōna wā, ka tukuna ki a Te Harawira.
|
|
|
| |
|
|
|
|
| |
|
Pipiri tonu te whatu, e 3,000 ngā whenū ki te rārangi
whatu. Kia tae ki te tāniko o te remu, kātahi ka tino
pipiri rawa atu; rite tonu pea te roa o te whatu i te tāniko
ki te whatunga o te kaupapa.
|
|
|
|
Ko te Tīmatanga mai o te Whakapono Karaitiana i te takiwa o
Kapiti
He tama a Mātene Te Whiwhi nā te wahine rangatira rongonui
o Ngāti Toa, nā Rangi Topeora. I whānau mai i Kawhia,
ka haere mai i te heke tuatahi a Ngāti Toa ki Kapiti i te tau
1821.
E tamatāne tonu ana ka haere i ngā pāhuatanga a
Ngāti Toa i ngā iwi o Kapiti. He uri rangatira, he tangata
mātau. He wā anō, kua riro ko ia hei kaiwhakarite
i te maunga-a-rongo.
Taka rawa iho ki te whakapaunga o te tekau tau 1830 ki 1840, ka
huri rāua ko tana karangarua, ko Tāmihana Te Rauparaha
ka taka ki raro i te awe o te Rongopai a Ruka.
Nō te tau 1839 ka rere rāua ki Paihia i Te Pēwhairangi,
ki te tono mihinare mō Kapiti; whiriwhirihia ana mā Te
Harawira e whakatū te Mīhana ki Kapiti.
|
| |
|
| |
 |
 |
Ko Mātene Te Whiwhi
1864 Nā W H Davis i whakaahua Negative no B.010798 Kei
Te Papa Tongarewa
|
|
|
| |
|
Nō te tau 1841 ka iriirihia a Mātene Te Whiwhi e Te Harawira.
I te tau 1843 ka huri hoki ia hei mihinare. Ahakoa te mōrearea,
haere atu ana rāua ko Tāmihana ki te Wai Pounamu, ki te
kauwhau i te Rongopai ki ngā hoa riri o Ngāti Toa i ōna
rā, ki a Ngāi Tahu.
Nā Mātene tonu ētahi o ngā karakia i te topenga
me te whakaterenga o ngā rākau mō Rangiātea
ki Ōtaki. Piripono atu ia ki te hāhi ā, mate noa
i te 29 o Mahuru 1881, ka tanumia ki Rangiātea.
|
|
| |
|
|
|
| |
|
|
 |
Ko Tāmihana Te Rauparaha 1852
Ko Tāmihana anake te tama a Te Rauparaha i ora roa;
ko Katu tana ingoa kārangaranga. I whānau mai ki
te pā i Ōkoki, i Waitara, ka pīkauria mai e
tana whaea, e Te Ākau, ki Kāpiti, i te hekenga mai
i Kāwhia.
I te tau 1839 ko rāua ko tana karangarua, ko Mātene
Te Whiwhi, i haere ki te tono mihingare mō te rohe o
Kapiti. Ka taka ki te tau 1843, ko rāua anō i taki
haere ki Te Wai Pounamu ki te kauwhau i te Rongopai ki a Ngāi
Tahu.
I te tau 1851, ka haere a Tāmihana ki Ingarangi, tae
rawa ki te aroaro o Kuini Wikitōria. Nō tana hokinga
mai ki Aotearoa, ka tahuri rāua ko Mātene ki te
kauwhau i te kaupapa whakatū kīngi pērā
i tō Ingarangi.
|
|
|
|
|
 |
| |
|
He waituhi nā George French
Angas Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull |
| |
|
Ahakoa kāore a Tāmihana i tino matatau ki te reo Ingarihi,
ko ngā tikanga o Ūropi me ngā kākahu o ngā
tangata tōtika o Ingarangi, i a ia katoa. I te kaha o tana
whaka pākehā i a ia, mōriroriro ana tōna iwi
ki a ia.
Nō te tau 1876 ka mate a Tāmihana, ka tanumia ki te
taha o tana wahine o Ruta; heoi, kāore he tohu o tōna
rua i te urupā i Rangiātea.
|
|
|
| |
|
| |
 |
| |
|
|
 |
Nā Charles Emilius Gold i waituhi
Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull
|
|
|
 |
Ko te Whare o Tāmihana i Ōtaki,
i Aotearoa 1849
Koia nei te whare o Tāmihana Te Rauparaha rāua
ko tana wahine ko Ruta. I peka atu a Te Teira, minita Mihingare,
ki reira i a Hakihea o te tau 1848. Nāna te kōrero
e toru ngā rūma moe o taua whare, he whakanikoniko
Māori ngā whakapaipai, ā, nā te kāmura
Pākehā i whakaoti.
Ko ngā pou o roto he tōtara, he kura, he mā
ngā kōwhaiwhai me ngā tukutuku. He whakairo
i ngā take o ngā pou e rua o waenganui.
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
Ko te whare karakia i Waikanae 1847
Ko te whare karakia tuatahi a Te Harawira i Kenakena Pā i
Waikanae. Nō te tau 1843 i oti ai, ā, he rite tonu te
haere a Te Rauparaha ki ngā karakia a Te Harawira i reira.
Me ki koia rā te tauira a Te Rauparaha mō Rangiātea.
E ai ki tērā mihingare, ki a Te Teira, i te rekareka o
Te Rauparaha ki taua whare karakia, ka whakamau atu tana oati kia
tū i a ia tētahi mea pai ake ki tōna pā i Ōtaki.
E toru ngā poutoko nunui o te whare karakia nei, ko tōna
rahi e 71 putu te roa, 36 putu te whānui. He tukutuku he kōwhaiwhai
ngā whakapaipai pērā i ō te whare whakairo,
i pērā anō hoki ō Rangiātea.
Heoi, nō te hokinga o Te Āti Awa ki Taranaki i te tau
1848, mahue ake te whare karakia rā kia tū mokemoke noa.
|
| |
|
| |
 |
| |
|
|
 |
He waituhi
nā Thomas Bernard Collinson (I tana reta ki tana teina,
ki a Dick, Pepuere 1847) Kei te Whare Pukapuka a Alexander Turnbull |
|
|
| |
|
Tae rawa atu ki te tau 1851, kua tino whakarērea; kua tū
mai ko Rangiātea hei hāpai, hei takere mō te waka
Karaitiana i te takiwā ki Kapiti.
Ko te tuhituhi nei nā Thomas Bernard Collinson, ā, koia
nei anake te whakaahua o roto o te whare karakia o Waikanae.
|
|
| |
|
|
|
|
|
Ko te whare karakia i Waikanae 1849
E whakaatu ana tēnei tuhituhi i te kāinga mahue me te
whare karakia i Waikanae i whakarērea i te tau 1849. Nā
te hokinga o Te Āti Awa ki ō rātou whenua tupu i
Taranaki, kia mau tonu ai i a rātou te mana whenua i Waitara
e whakamau atu rā a Kāwana Kerei kia riro i a ia hei whakanoho
i ngā Pākehā.
I te whakarerehanga o Waikanae e Te Āti Awa, noho ana ko Ōtaki
hei taunga atu mō ngā iwi. Tū tahanga ana te whare
karakia, whakapuke mai ana te one ki ngā pakitara, tae rawa
ake ki te tau 1851, kua pākarukaru katoa.
|
| |
|
| |
 |
 |
nā
William Swainson i tuhi ki te pene rākau Kei Te Papa Tongarewa |
|
|
| |
|
Nō te wāwāhitanga o ngā whenua i Mazengarb
Road i Paraparaumu, hei mahinga kāinga hou i te tau 1961, ka
keria ake ētahi papa o te whare karakia. Ka naomia atu ētahi
e te uri o Te Harawira, e Selwyn, ka waihangahia, ka whakairohia
he tūnga mō te Paipera Tapu i Rangiātea. Ko te mea
aroha, i pau atu hoki tērā i te ahi.
|
|
|