Te Whare Karakia o Rangiātea

He Kupu Whakataki

Nō te 7 o ngā rā o Oketopa i te tau 1995, ka wera a Rangiātea , he whare karakia nui whakaharahara i tū ki Ōtaki . Nō te kainga o te whare nei e te ahi, ka rūpeke katoa ngā iwi ki te tangi ki tēnei taonga kua ngaro nei i te tirohanga a te kanohi. E whakapaetia ana nā tetehi nanakia te whare nei i tahu. Heoi, kāore e mōhiotia ana ko wai tērā tangata. Kei te rapu tonu te iwi he aha rawa te take i tahuna ai a Rangiātea ? I reira, ka rere ngā maioha, ngā mahara, ngā kupu whakanui katoa mō te kaupapa o te whare karakia nei. Ā, ka whakahokia mai anō ngā kōrero mō te kupu ōhaaki a Te Rauparaha, mō te nohoanga o Te Harawira ki Ōtaki , mō ngā Mīnita hoki nā rātou a Rangiātea i tiaki i roto i ngā tau. He tere rā te kite, ahakoa ko te tinana o te whare kua ngaro, ko te wairua me te kaupapa o Rangiātea , kāore anō i ngaro noa.

Nō tērā tau i hua ai te whakaaro kia whakatūria he whakaaturanga i Te Puna Mātauranga o Aotearoa i Pōneke hei whakanui i a Rangiātea , hei whakaatu hoki i ōna momo taonga i kohikohia i roto i te kotahi rau rima tekau tau, neke atu, mai i tōna whakatapunga. Nā, koia tēnei te kaupapa o te pukapuka nei, arā, he tuhituhi iho i ētehi o ngā kōrero mō Rangiātea .

Ahakoa e kore e taea ngā kōrero katoa, ko te whakaaro e pēnei ana:

tuatahi, me tuhi rawa te tāhuhu o te kōrero mō Rangiātea ; tuarua, me whakauru ētehi kōrero kāore anō kia taia ki te pukapuka, arā, ngā kōrero e reka ana ki te tāringa, e whai tikanga ana ki te kaupapa, ngā kōrero hoki e whakaaetia ana e ngā whānau kia tuhia ki te pukapuka nei.

Nō reira, koirā te hanga o te pukapuka nei. Ka mutu, i tahuri te kaituhi ki te patapatai ki ētehi kaumātua, arā, ki a Kiripuai Te Aomārere rātou ko Ngārongo Iwikātea Nicholson, ko Rūpene Mōrehu Waaka, ko Te Utauta Hau o Ngāti Raukawa me Ngāti Toa mō ētehi o aua kōrero. Nō reira, ka mihi au ki a rātou mō tā rātou āwhina mai i te tuhinga o ēnei kōrero. Kua whakauruhia mai hoki ētehi whakaaro hei wetewete i ngā kōrero whakamārama, hei āwhina i tā tātou wānanga i te kaupapa nui o Rangiātea . Kāti, ko te tūmanako ka tū tēnei pukapuka hei hoa mō tā Hōhepa Tāepa i tuhi ai, arā, mō The Rangiātea Story me tā Eric Ramsden e kiia nei ko Rangiātea : The Story of Ōtaki 's Maori Church.

Ko Rangiātea , he Kaupapa nō Hawaiki rā anō
E kore au e ngaro, he kākano i ruia mai i Rangiātea

Kei ngā kōrero mō te pikinga o Tānenuiarangi...[1]  ki te rangi tuangahuru mā rua te putanga tuatahi o te ingoa o Rangiātea . Arā, ki ngā whakamārama a Nēpia Pōhūhū o Wairarapa, i piki a Tāne, te tama a Ranginui rāua ko Papatūānuku, ki te Toi-o-ngā-rangi ki te tiki i ngā kete me ngā mauri o te wānanga. He mea āta tuku mai ēnei taonga e Io. Ko Rangiātea te ingoa o te whare i tomokia ai e Tāne rāua ko Io, i whiwhi ai a Tāne ki ngā kete me ngā kōwhatu nei....[2]

Ki ētehi atu whakamārama, i heke iho a Tāne ki te rangi tuawhitu, e kiia nei ko Te Rangi Tāmaku, ki reira whakatū ai i te whare wānanga tuatahi o te ao Māori. Ko Rangiātea tonu te ingoa o taua whare wānanga. Ā, e whakaaetia whānuitia ana, ko Rangiātea te whare wānanga tuatahi o te ao Māori, ā, i a Io tōna pūtaketanga. Nā, ki ngā whakamārama mai a Māori Marsden...[3]  ki te kaituhi, i mauria iho e Tāne ētehi kōwhatu, ā, ka whakatakotoria ērā hei mauri mō te wānanga. Ka ara anō tēnei kōrero i te wāhanga mō te mauri o te whare karakia o Rangiātea .

Kāti, e kī ana te pukapuka a Ramsden, '[Ko] Rangiātea te tūāhu o Io-te-kore'...[4]  Nā, e kitea ana te rite o tēnei kōrero ki tā Te Pōhūhū mō Tānenuiarangi. Inā, ka tau iho a Tānenuiarangi ki te whenua, ka whakatakotoria ngā kōwhatu hei mauri mō te wānanga. Arā, ka meatia taua wāhi hei tūāhu ki a Io.

I mua, he tūāhu a Rangiātea . Ka rūpeke te iwi ki reira ki te karakia, ki te whāngai hau, ki te whakanui i a Io. Ko Io te Atua nui i Hawaiki nui, i Hawaiki roa, i Hawaiki pāmamao, te kāinga o ngā Māori...[5]

E whakaae ana a Hone Teri Te Paerata, kaumātua o Ngāti Raukawa (Ngāti Turanga) me Ngāti Tūwharetoa ki tēnei kōrero. He minita hoki a Hone Teri i Rangiātea , i ngā tau ki muri. Ko Tūturu tētehi o ōna ingoa. E pēnei ana āna kōrero:

Ko Rangiātea , he tūāhu. Kei Hawaiki. Ko tenei mea ko te tūāhu, he wāhi tino tapu no tenei iwi no te Maori ma ngā tohunga anake taua wāhi e tu, ko ana mahi i taua wahi he karakia...[6]

Nō reira, e kī ana te Māori, he tūāhu tonu te whare wānanga, he whare wānanga tonu te tūāhu. Ā, i runga anō hoki i ēnei whakamārama, ko Io te puna o te mātauranga e whāngaia nei te tangata.

Aotearoa

Ko Rangiātea tonu tētehi kaupapa i mauria mai ai i Hawaiki ki Aotearoa nei e ngā tohunga o ngā waka nunui o te ao Māori; ā, ka whakatōngia ki tēnei whenua. Anei anō ngā kōrero a Hone Teri Te Paerata:

... i te haerenga mai o Hoturoa ki tēnei motu. Ka tikina atu e ia nga oneone o Rangiātea ka haria mai ki runga i tana waka i a Tainui. Ka ū mai ki tēnei motu, ka aohia ngā oneone ra ki uta hei tūāhu, ara ki Kawhia i te takiwā o Waikato. I te takiwā ka puta a Turonga (Tūrongo) ka tikina atu e ia aua oneone i haria mai ra e Hoturoa. Ka kawea ki Rangitoto i te takiwā anō o Waikato, hei tūāhu mana...[7]

Ko Taputapu-ātea te wāhi i Hawaiki i takoto ai ngā oneone nei...[8]  E whai ana a Pei Te Hurinui i te ia o ēnei kōrero, inā, e kī ana ia he whare wānanga tonu a Rangiātea i whakatūria e Tāwhao (te matua o Tūrongo) ki Manga-o-Rongo, i Rangitoto. I te hokinga mai o tāna tama, o Tūrongo, i Te Tai Rāwhiti, ka noho ia ki reira, ā, ka whakatūria e Tāwhao te whare wānanga nei o Rangiātea . Nā, ko te kāinga tupu tēnei o Ngāti Raukawa. I konei a Tūrongo rāua ko Māhinaarangi e noho ana me tā rāua tamaiti me Raukawa. I konei hoki te kāinga o te mokopuna a Raukawa, o Te Rongorito. Ko Te Marae-o-Hine te ingoa.

6, 7, 9.Ko Hone Teri Te Paerata i 'He Kupu Whakamarama' Nama 7, Hepetema 1898, whārangi 4. Fiche: 38/39-2 NATC, Niupepa 1842 - 1933.

8.Adkin 1948: 332.

Te Heke ki Te Tonga

Tērā ngā iwi nei, a Ngāti Toa i Kāwhia, a Ngāti Raukawa i Maungatautari me Te Āti Awa i Taranaki, e tupu ana kia tini. Ka tae mai ki te whakatupuranga i a Te Rauparaha mā, nā ngā āhuatanga o te wā ka hua te whakaaro kia heke ngā iwi nei ki Te Ūpoko-o-Te Ika. Nā, ko te hekenga nui tēnei o ngā iwi nei. Kāti, ko Rangiātea tonu tētehi o ā rātou kaupapa i mau mai ai ki te tonga. Ka whakatū rātou i tō rātou tūāhu i runga anō i ngā oneone i mauria mai rā e Hoturoa i Hawaiki, i kawea ai hoki e Tāwhao, e Tūrongo rānei ki Rangitoto.

Heoi, ko tētehi mea nui i āhua rerekē ai te whakahaere a ēnei whakatupuranga, ko te taenga mai o te atua e kiia nei ko te Karaiti. He atua hou tēnei i whāia i runga i ngā tikanga tawhito o Rangiātea . Ka haere tonu ngā whakamārama a Hone Teri Te Paerata:

I te takiwā o ngā uri o Raukawa ka tae mai te Whakapono ki tēnei motu. Ka tahuri ngā uri o Raukawa ki te hāpai i te Whakapono. Ka hanga he whare hei karakiatanga ki te Atua, kātahi ka tapa te ingoa o taua whare e Te Rauparaha ko Rangiātea . Na, ko taku whiriwhiri mo te tikanga o tēnei ingoa; i mua atu i a te Karaiti, e tutaki ana te Rangi ki nga tangata katoa o te ao. A, i te takiwā i iri ai a te Karaiti ki te Ripeha (ripeka), ka tuhera te Rangi ki ngā tangata katoa e hiahia ana ki te haere ki reira, i te mea hoki kua Rangiātea . Ara, kua wātea noa iho te Rangi kua kore he kai arai mai...[9]

Te Paipera a Tarore

Kei te pukapuka a Hōhepa Tāepa...[10]  ngā kōrero mō te taenga mai o te Rongopai ki Ōtaki . Tērā tētehi wahine, ko Tarore te ingoa. Nō Waikato tēnei wahine, he tamāhine nā Ngākuku. Nā, i whakaakona ia e ngā Mihingare ki ngā tikanga Karaitiana. Ā, nō tōna pakeketanga, ū tonu a Tarore ki aua tikanga. Nō te haerenga o Tarore ki Tauranga, ka patua ki Te Wairere. Ka tangohia tana paipera e Te Uira, kaumātua o Rotorua, ka haria ki tōna kāinga. Nā, he mea āta maimoa te paipera nei e Tarore. Nō muri mai i a Te Uira, ka mauria taua paipera e Ripahau ki Ōtaki . I reira, ka āta tirotirohia te pukapuka nei e Tāmihana Te Rauparaha rāua ko Mātene Te Whiwhi, ā, ka mau katoa i a rāua ngā whakaaro o roto. Nā, koinei ngā whakamārama mō te rongonga tuatahi a Mātene rāua ko Tāmihana i te Rongopai.

Te Haerenga o Tāmihana Te Rauparaha rāua ko Mātene Te Whiwhi ki te Tiki i te Mana o te Karaiti

Nō muri mai, ka hua te whakaaro i a Tāmihana rāua ko Mātene me haere rāua ki te tono kia haere mai he minita ki Ōtaki ki te whakaako i te Rongopai. Haere ana rāua ki Pēwhairangi, ki a Hēnare Wiremu. Ka whakaae mai a Te Wiremu engari kīhai a Ngā Puhi i pai. Ko Te Harawira i tukuna mai hei minita mō te tonga...[11]

Nā, mō te haere a Tāmihana rāua ko Mātene. E ai ki tā te Māori, he haere tēnei ki te tiki i te mana o tētehi atua. Nō neherā noa atu tēnei tikanga. Ko te tauira, kei ngā kōrero mō Tāwhiakiterangi o Ngāti Mahuta o Waikato i haere rā ki Waingaro ki te tiki i te mana atua i reira hei āwhina i tāna pakanga ki Maungatautari. Anei te whakamārama a Pei Te Hurinui rāua ko Bruce Biggs:

ka haere ia ki Wai-ngaro... I reira ka koorero ia ki teetehi tohunga kia hoomai ki a ia te mana. Ko taua roto te waahi takotoranga o taua mana... Ka mea atu ia ki a Taawhia' me whakatutuki ana whakaritenga, aa, kei a ia e haere ai i roto i te awa, aa, ka tae ki te waahi e rite ana ka puta mai, aa, ka eke te mana ki runga i a ia...[12]

Pērā anō a Tāwhiao, te Kīngi Māori tuarua. I haere ki roto i a Ngāti Ruanui i Taranaki ki te tono i te atua o te Pai Mārire. Anei te kōrero a Ruka Broughton:

Heoi anoo, ka tae atu te Kiingi raatou ko toona tira ki Ahipaipa, i Okaiawa...I konei ka haere raaua (ko Te Ua Haumene) ki te niu, araa ki te pou karakia a te Pai Maarire; ka whakahaerea ngaa tikanga o te tuhi maareikura, araa he karakia ka hooatu te mana atua ki a Matutaera...[13]

Nā, koirā hoki te tikanga o te haere a Mātene rāua ko Tāmihana ki Pēwhairangi ki te kimi i te mana o te atua o te Karaitiana, arā, i te Karaiti.

Te Taenga mai o Te Harawira ki Kapiti

Nō te 7 o ngā rā o Noema, i te tau 1839, ka tae mai a Te Harawira ki Te Whanganui-a-Tara,...[14] ā, ka haere ki Waikanae, ka whakamanuhiritia e Te Āti Awa ki tō rātou pā o Kenakena. Eke mai ki te tau 1843, kua oti te whakatū i tētehi whare karakia ki reira. Nā Ngāti Raukawa te rākau i whakairia ai hei tāhuhu mō taua whare karakia. E kī ana a Ramsden,...[15] he kaupapa hohou i te rongo te take i tukuna mai ai te rākau nei ki a Te Āti Awa. Inā rā hoki, nō te tau 1839 te pakanga whakamutunga i waenga i a Te Āti Awa rāua ko Ngāti Raukawa. Ko Te Kūititanga te ingoa o tērā pakanga.

Nā, i te huanga o te whakaaro kia whakatūria he whare karakia ki Waikanae, kāore i rahi ngā tōtara e tupu ana i reira. Nō reira, ka kiia e Te Rauparaha, me tiki atu ngā tōtara i Ōtaki . I haere tahi māua ki reira, nāna i tiki atu ētehi o ngā rākau papai. I whakahaungia tōna iwi kia mahia tēnei mahi nei. Nō te mea, kīhai te mahi nei i oti i te rangi kotahi, ka moe mātou ki roto i te ngahere i te taha o tētehi ahi nui nei. I kī mai ia, kāore e roa tāna moe i ngā pō, māna te ahi e tiaki. Ka roa ia e kōrero ana i te pō, ā, ka puta hoki tōna koa i kitea tētehi rākau nui ka taea hei tāhuhu mō te whare karakia e hāngaia ana e āna hoa riri o mua, e Ngāti Awa...[16]

Nā, koia tēnei te whare karakia tuatahi i whakatūria ai ki tēnei taha-tai-moana. Koia hoki te tīmatanga o te noho a Te Harawira ki ēnei iwi. Nā Te Rauparaha tēnei kaupapa i āwhina. Kāti, e kī ana ētehi, i takea mai te whakaaro mō Rangiātea i te whare karakia i tū ki Waikanae. .

Te Mauheretanga o Te Rauparaha

Nō Te Rauparaha tonu te whakaaro kia whakatūria a Rangiātea . Inā, kua heke ōna iwi o Ngāti Toa, o Ngāti Raukawa me Te Āti Awa ki te tonga kia nohoia ngā pito o Te Ūpoko-o-te-Ika me Te Tauihu-o-te-Waka-a-Māui. Nā, i heke mai rātou i te wāi tae mai ai te Pākehā ki Aotearoa. Te haerenga tuatahi mai o Te Rauparaha ki Te Ūpoko-o-te-Ika i te taha o Ngāti Whātua rāua ko Ngā Puhi. I te taenga ki Turakirae, ka kite rātou i te kaipuke Pākehā...[17]  e rere ana i te moana. I reira ka ki atu a Ngā Puhi ki a Te Rauparaha kia haere mai ki te tonga ki te hoko taonga ki ngā Pakeha nei....[18]

Otirā, nō te tau 1839 ka ū mai te kaipuke o te Kamupene o Niu Tireni, te Tory, ki te kawe mai i a Wairaweke ma ki te hoko i ngā whenua o ngā Māori. Ko te tīmatanga tēnei o te hiakai a ngā Pākehā ki ngā whenua Māori. I tō rātou taenga mai ki Te Ūpoko-o-te-Ika, kātahi anō ka mutu te raupatu a Ngāti Toa i ngā whenua nei kia taea te kī, i a rātou te mana. Nō te tau 1824...[19]  te pakanga whakamutunga i waenga i ngā iwi o te Ūpoko-o-te-Ika nei me Ngāti Toa, i Waiōrua, i Kapiti, ka riro i a Ngāti Toa ngā whenua nei.

Heoi, i te taenga mai o te Pākehā kua hiki noa te werawera i ngā rae o Ngāti Toa kia mau i a rātou te whenua, ā, kāore tonu rātou i whakaae kia riro noa iho kei kiia kua wareware rātou ki ō rātou mate. Nā reira, ka anga tonu a Ngāti Toa ki te pupuri i ō rātou whenua. I tino whakahē a Te Rauparaha rāua ko Te Rangihaeata i te hokonga o ngā whenua i Rangitikei me Manawatū. I taua wā hoki, kua riro a Pōneke i te Pākehā, ā, ka anga hoki rātou ki te whakatupu i tō rātou nohoanga kia nui. Kotahi tonu pea te raruraru ki ngā Pākehā, ko te mārō o te whakaaro o Ngāti Toa kia mau tonu tā rātou pupuri i a Te Awakairangi me Te Wairau. Nā, tū ana te pakanga ki ērā wāhi. Wehi ana te Pākehā ki a Te Rauparaha mā i Te Wairau. Rere noa ana te kupu i te takiwā, he kōhuru kino, kino rawa atu te mahi a Te Rangihaeata i whakamōtīngia ai ngā Pākehā i Wairau....[20]  Whakamaua ana e te Pākehā te ingoa kino, kohuru, ki a Ngāti Toa i reira.

Ka tae mai a Hori Kerei hei Kāwana, mau tonu tōna whakaaro kia hopukina taua tokorua. I te mutunga o te whawhai i Te Awakairangi, ka panaia a Te Rangihaeata ki Poroutāwhao, i Horowhenua. Nō te 22 o Hurae i te tau 1846, ka whakahaungia te kaipuke, te Driver kia whakapahemo a Taupō, te pā o Te Rauparaha i Paremata. Nō te ata o te 23 o Hurae, ka hoki mai te kaipuke nei ki te pā. Ka puta mai tētehi tangata ko Meiha D.S. Durie te ingoa me ētehi hoia e rua rau. Ka mauheretia a Te Rauparaha me Te Kanae rāua ko Tāmaihēngia me ētehi o ngā rangatira o Ngāti Toa.

Nā, nui atu ngā kōrero mō te mauheretanga o Te Rauparaha - e kore e taea te whakakao katoa i konei. Heoi tētehi kaupapa hei whakaaro, i mauheretia a Te Rauparaha i te 23 o Hurae 1846. Nō Hanuere i te tau 1848 ka tukuna e Kāwana Kerei kia haere. Nō reira, 18 marama a ia e mauheretia ana. Kāore hoki ia i whakawākia e te Kooti. I te tuatahi, i whakatūria he waka mauhere ki waho o Kapiti kia kite tonu ai te iwi i tō rātou rangatira e mauheretia ana. He whakaheke mana te tikanga o tēnei mahi. Tuarua, e kī ana a Te Utauta Hau, he mea kimikimi noa iho nā Tā Hori Kerei he take e mauheretia ai ia; ko tāna whakapae, nā Te Rauparaha tētehi karere i unga ki Maungatautari hei whakakīkī i ngā whanaunga i reira kia haere mai ki te tonga ki te pakanga ki ngā Pākehā. Koinei te take i mauheretia ai a Te Rauparaha. Engari rawa, kāore rawa tēnei whakapae i whakawākia, ā, i te mutunga iho, kāore kau a Te Rauparaha i whakawākia i te Kooti....[21]

He maha tonu ngā waiata i titoa mo te mauheretanga nei. Anei te mōteatea a Te Rangihaeata:

Toea mai rā te ata i Kapiti Engia ko te hoa ko taku whenua tupu I kapakapa atu ai te tau o taku ate. Nā Tūmatapōngia, nā Tūmatawarea, Warea te ngākau i haere ai koe nā. Moe ana te huia, tangi ana te kōtuku i runga o Tītere. He au here toroa nā....[22]

Ko Tūmatapōngia me Tūmatawarea he karakia hei whakangaro i te kaikarakia i te tirohanga a te tangata. I konei ka aue a Te Rangihaeata mō te korenga o Te Rauparaha i hari i ēnei karakia, kia kore ai ia e mau i a Kāwana Kerei.

I te hokinga mai o Te Rauparaha ki Ōtaki , he maha tonu ngā rangatira o te motu i haere mai i tōna taha. Ko Te Amohau o Te Arawa, ko Tāmati Waaka Nene o Ngā Puhi, ko Tarāia o Ngāti Tamaterā, ko Te Wherowhero o Waikato.

Te Ōhaaki a Te Rauparaha: ngā Oneone Tapu o Rangiātea

Nā, tērā tētehi whakaaro mō te mauheretanga o Te Rauparaha e kī ana i āhua rite tōna mauheretanga ki to Te Kooti Arikirangi i mauheretia rā ki Wharekauri. I a Te Kooti i reira, ka tau mai he māramatanga ki a ia, ā, ko te tīmatanga tēnei o tāna whakahaere i puta ai te Hāhi Ringatū. Nā, pērā anō a Te Rauparaha, i tōna mauheretanga, ka tau mai he māramatanga ki a ia. Inā, i tāna hokinga mai ki Ōtaki , kua maro tōna whakaaro kia whakatūria he whare karakia.

I te huinga o te iwi ki a ia, ka poua tana hoari ki te whenua, ka puta tana ōhaaki ki a Te Pohotīraha:

Haere mai, tangohia ake te taonga nei! Kua mutu taku rūri i te whenua, kua rūri ahau i te rangi. Hangā he whare karakia mō tātou....[23]

Nā, he rangatira a Te Pohotīraha nō Ngāti Wehiwehi, he karangatanga hapū tēnei i roto i a Ngāti Raukawa. Ko te take i tukua ai te kōrero nei ki a Te Pohotīraha, nāna ngā oneone tapu o Rangiātea i mau mai ki te tonga. Ko ia te kai-tiaki o tērā taonga. Nā, nā te waka o Tainui i mau mai tēnei taonga i Hawaiki rā anō. Koinei hoki ngā oneone i mauria ki Rangitoto. Eke mai ki te whakatupuranga i a Te Pohotīraha, ka mauria mai ki te tonga. Ko Koronīria o Ngāti Tūkorehe te tohunga nāna ngā oneone nei i whakatakoto hei mauri mō Rangiātea ....[24]

Kāti, ko te whakaaro o Te Rauparaha kia whakatakotoria ngā oneone nei hei mauri mō Rangiātea i runga anō i ngā mahi a Tānenuiarangi i whakatakoto rā i ngā kōwhatu a Io hei mauri mō te wānanga. Inā, ko ngā oneone nei, ka whakatakotoria hei mauri mō tō rātou tūāhu.

Te Whakaae a te Motu

Ka hui te iwi ki te whiriwhiri i te ingoa mō te whare karakia nei, ā, ka hua te whakaaro kia tapaina ko Rangiātea . Nō te mea, nō te ao Māori puta noa tēnei ingoa, ka whakatakā he ope ki te hari i te whakaaro nei ki ngā iwi. Nā, kāore i te tino mōhiotia e pēwhea ana te haere o te ope nei.

Heoi, tērā tētehi kōrero e mea ana, i tae te ope nei ki roto o Ngāti Porou. Ā, ka whakatakotoria te take nei kia utaina te ingoa o Rangiātea ki runga i te whare karakia. Ko te whakaae a Ngāti Porou e pēnei ana:

E hoa, kei a koe te rahu paura
Kei a au te toka e piri ai te pāua
e ngangahu iho rā i roto i tō whare....[25]

Nā, he tino kōrero tēnei i waenga i te iwi, kātahi anō ka āta tuhia. Ā, kei te waiata a Te Haina anō hoki tēnei kōrero e takoto ana....[26]

Ngā Tai Whakarewa Kauri: Te Topenga o ngā Rākau mō Rangiātea

I Pukeatua, i Ōhau, e tū ana ngā rākau i tuaina hei pou mō Rangiātea . Nō Ngāti Tūkorehe tēnei whenua, ā, nā tō rātou tohunga, nā Koroniria te kawa i te topenga o ngā rākau nei, i whakaterea ai hoki i te awa o Ōhau. He tama a Koroniria nā Te Rangiwhakaripa, rangatira o Ngāti Tūkorehe....[27]

E ai ki a Ngāti Pareraukawa me Ngāti Huia,...[28]  nā Mātene Te Whiwhi ngā karakia whakarewa rākau i te taha o te moana. E pēnei ana te whakamārama. I mua i te topenga o ngā rākau, kāore anō a Te Rangihaeata kia whakaae ki te kaupapa o Rangiātea . Ko tana kōrero e pēnei ana, 'Kia whakaae atu au i te tuatahi.' Nā, ko te tikanga o tēnei kōrero, kei te whakahē tonu te kaumātua nei ki te noho a ngā Pākehā ki tōna rohe.

Heoi, ka tae ki te rā mō te tope i ngā rākau, i kī atu a Te Rauparaha ki a Mātene kia haere ki Poroutāwhao ki te rapu i te kupu a Te Rangihaeata. Nā, i te taenga atu o Mātene ki reira, kātahi a Te Rangihaeata ka kī atu, 'Āe, mahia atu te mahi nā. Tangohia te tamāhine a Te Whatanui hei para i te huarahi.' I reira ka tīkina a Tauteka, māna a Mātene e āwhina i te taenga atu o ngā rākau nei ki te moana. Ā, ka whakaterea ngā rākau mai i Pukeatua i te awa o Ōhau. Ka puta atu ki te moana, ka hāpai a Mātene i āna karakia.

He tamāhine a Tauteka nā Tuainuku rāua ko Hinepūororangi, ā, he tuahine nō Waretini Tuainuku. He atawhai a Tauteka nā Te Whatanui, koia i kiia ai he tamāhine nā Te Whatanui. I muri mai, ka moe a Tauteka i a Mātene engari kāore he uri. He atawhai tā rāua,

ko Te Miringa te ingoa. He mokopuna a Te Miringa nā Matene. Nō muri mai i te matenga o Mātene, ka tangohia e Tauteka te mokopuna a tōna teina, a Whāwhā, hei atawhai māna. I tapaina tēnei tamaiti ki te ingoa o Mātene Te Whiwhi Winiata. Tirohia i te whakapapa.

Nā Te Arawa a Rangiātea i Āwhina

Nā, ka whakaterea mai ngā rākau mā te moana, mai i Ōhau ki Ōtaki . Ā, ka tahuri mai ngā iwi ki te hanga i te whare karakia nei. Ko Te Arawa tonu tētehi iwi nā rātou te kaupapa nei i āwhina. Inā hoki, i tērā wā he iwi kaha, he iwi mōhio hoki rātou ki te whakairo me te hanga tukutuku. Otirā ko Ngāti Tuara rātou ko Ngāti Whakaue ko Tūhourangi ngā wehenga o Te Arawa i haere mai ki te tonga. Ko ētehi o ō rātou rangatira i haere mai ko Te Tūāhu, rātou ko Mita Taupopoki ko Pētera Te Pukuatua....[29]  Ko tētehi take i haere mai ai rātou ki te tonga, nō Te Arawa te wahine matua a Te Rauparaha, arā, ko Te Ākau. Ko te whaea tēnei o Tāmihana Te Rauparaha.

Ngā Minita o Rangiātea

E whai ake nei te rārangi o te hunga ngaki i te māra a Ihu Karaiti i Rangiātea me ngā kōrero apiti mō rātou. Nō Ngāti Toa, nō Ngāti Raukawa, nō Te Āti Awa ngā Māori tuatahi i whakawahia hei minita. Tokoono rātou i whakaakona e Te Harawira i te Mīhana i Ōtaki . Kātahi rātou ka haere ki Te Raukahikatea, he whare wānanga nō te Hāhi i tū ki Waerenga-a-Hika, wāhi o Tūranga. He kaiāwhina rātou nā Te Harawira i āna mahi i Rangiātea .

1849 - 1870 Octavius Hadfield, minita matua

1849 - 1853 Samuel Williams, minita

1865 - 1866 Rīwai Te Ahu (Te Āti Awa), minita

1866 - 1867 Amos Knell, minita

1868 - 1901 James McWilliam, minita

1872 - 1882 Rāwiri Te Wanui (Ngāti Maiōtaki, Ngāti Raukawa), minita

1894 - 1901 Hone Teri Te Paerata (Ngāti Turanga, Ngāti Raukawa), minita

1901 - 1907 Ārona Te Hana (Ngāti Ngarongo, Ngāti Raukawa), minita

1901 - 1908 Te Iwiora Tamaiparea (Ngā Rauru), minita

1916 - 1918 Mētera Te Aomārere (Ngāti Huia, Ngāti Raukawa), minita

1908 - 1933 Temuera Tokoaituā (Ngāti Whakaue, Te Arawa), minita

1933 - 1952 Pāora Temuera (Ngāti Whakaue, Te Arawa), minita

1952 - 1957 Hōhepa Tāepa (Te Arawa), minita

1957 - 1962 Āperahama Paraone Kena (Te Uri-o- Hau, Ngāti Whātua), minita

1963 - 1967 Hōhepa Tāepa, minita

1968 - 1978 Ātirīkona Te Pura Pānapa (Ngāti Whatua)

1978 - 1980 Waha Tauhara, minita (Ngāti Kahu)

1978 - 1981 Te Waaka Melbourne, minita (Tūhoe)

1982 - 1987 Tīmoti Flavell, minita (Te Rarawa, Te Aupōuri)

1988 - 1988 Raumoa Baker (Ngāti Raukawa), minita

1989 - 1990 Tiki Raumati (Te Āti Awa), minita

1991 - 1992 Pīhopa Hāpai Winiata (Ngāti Raukawa)

1993 - 1994 Riki Wītana, minita (Te Rarawa, Te Aupōuri)

1994 - 1997 Raumoa Baker (Ngāti Raukawa), minita

1996 - 1997 Hira Royal (Ngāti Pare, Ngāti Raukawa), minita

1996 - 1997 Douin Hāpeta (Ngāti Maiōtaki), minita

1997 - Lance Robinson, minita

Nā, tērā tētehi kōrero mō Mētera Te Aomārere. I tupu ake tēnei kaumātua i te Hāhi Katorika, ā, i noho rātou ko tōna whānau ki Katihiku i Ōtaki . Ka tae ki te wā, kua kore he minita o Ngāti Raukawa ake hei pupuri i te tūranga i Rangiātea .

Kua kaumātua hoki a Temuera Tokoaituā i tērā wā. Nā, nō te mea hoki, kāore he uri o Raukawa i tērā wā e ako ana i ngā tikanga o te tūranga nei, ka tahuri te iwi ki te tohu i a Mētera Te Aomārere hei minita mō Rangiātea , ahakoa he Katorika kē ia. Ko te whakamārama a tana tuahine, a Kiripuai Te Aomārere, nā te iwi tonu a Mētera i tohu hei minita mō Rangiātea . E rua noa iho ngā tau i minita ai a Mētera i Rangiātea , ā, nō te tau 1918 ka mate rāua tahi ko tōna pāpā. I mate rāua i te urutā rewharewha o te wā.

Anei ngā kōrero i tāia ki tōna kōhatu i te urupā i Rangiātea :

He tamaiti tēnei i hiahianuitia e te iwi kia tukua atu ia ki Te Raukahikatea...[30]  hei minita mo Ngāti Raukawa, hei whakarite i te ohaaki a Matene Te Whiwhi i kia ai kei a Ngāti Raukawa te kahu papura kei turanga te toka i piri ai te pāua hei whaka paipai mo te whare kia ngangahu ai. E rua ōna tau e tu minita ana, ko ōna tau 35.

Ko Tūrongo, Te Whare Karakia i tū rā ki Moutoa, ki Rangitīkei

Nā, tērā anō tētehi whare karakia i whakatūria i te wā i a Te Harawira, ko Tūrongo te ingoa. E kī ana a Tāwhai Eruera...[31], kaumātua o Ngāti Tūranga, hapū o Ngāti Raukawa, he ariā tēnei whare karakia i kitea mai i roto i te moemoeā a tētehi kaumātua i Tiakitāhuna.

Moe iho ia e rua ngā tōtara nunui. Ko 'Whanaihu' tētehi, ko 'Whanarae' tētehi. Nā, koinei ngā rākau kia tīkina atu hei pou mō te whare karakia nei. Ka oho ake te kaumātua nei, ka kōrero ki tōna iwi. Ā, ka haere rātou ki te ngahere, ki te kimi i ngā tōtara i moemoeātia rā , ka topea mai, ka whakaterea ki te awa o Manawatū kia tae ki Moutoa. Nā te iwi o Rangitāne tēnei mahi.

I te taenga ki Moutoa, ka mahia ngā rākau nei kia tū ko te whare karakia i tūmanakotia nei. Huaina iho tēnei whare ko 'Tūrongo', arā, i huaina ki te ingoa o te matua o Raukawa.

Nō muri mai, nō te tekau tau mai i te tau 1920, ka rū te whenua, ka tītaha te tū o taua whare karakia. Taka rawa ki te tau 1963, ka nekehia ki te marae o Whakawehi. Kei reira e tū ana i naianei. E mau tonu ana hoki te ingoa o Tūrongo me ngā kōrero mō Whanaihu me Whanarae.

Te Waka o Tainui i Tukuna Mai e Kīngi Korokī

I roto o Rangiātea tētehi taonga nui e takoto ana, he mea āta tuku mai e Kīngi Korokī i te tau 1950. I tērā wā, i karanga te Ariki i ngā iwi o ngā waka nunui o te ao Māori kia hui atu ki Ngāruawāhia ki te whakanui i te 600 tau o te ūnga mai o ngā waka (i te tau 1350). Tērā hui nui whakaharahara!

Nā Te Puea i whakahau i āna tohunga ki te whakairo i ētehi waka, hei tauira mō ngā waka nunui o ngā tūpuna hei tuku ki ngā uri. Mō Tainui, i hui ai ngā iwi o Tainui ki te whiriwhiri mā wai rā tēnei taonga e pupuri. I konei, ka tū mai ngā wehewehenga o Tainui ki te whakatakoto i a rātou tono me ā rātou whakamārama. Ka kī atu a Hauraki nō te mea kei a rātou te ūnga tuatahi o Tainui ki ngā whenua o Tainui, me tuku ki a rātou. Ka kī atu a Kāwhia, nō te mea kei a rātou te waka ake e takoto ana, me tuku ki a rātou.

I reira, ka tū a Pāora Temuera, te minita o Rangiātea . I āhua pēnei tana kōrero:

Kei aku rangatira, ngā taonga o tō tātou waka o Tainui, kua riro i a koutou. Kotahi tonu te taonga i riro mai i ahau, ko ngā oneone ka pupuritia e ahau i raro i te tūāhu. Tēnā tukuna mai ki ahau, ki a Ngāti Raukawa i te ao o te tonga mō tētahi wā poto kia kiia ai ahau, he iwi rangatira....[32]

Ko te whakautu a Waikato e pēnei ana:

Haere mai, tangohia, whakahokia ki tōna tūāhu.

Ka pau pea te kotahi tau, ka whakakiia taua waka ki te moni, ka whakahokia ki Ngāruawāhia. I te taenga ki korā, ka whakanuia te koha nei e Waikato, ka tangohia te moni, ā, ka whakahokia te waka ki a Ngāti Raukawa. Ko Te Whetūmārama-o-te-Ata Kereama (Ngāti Manomano) rāua ko tana wahine, ko Te Hua-o-te-Kawariki Lawton (Ngāti Kauwhata) ētehi o te hunga i roto i tērā haere....[33]

I te rongonga o te iwi i ēnei kōrero, ka aroha rātou ki tā Pāora i kōrero ai. Nā, ka tukuna te taonga nei ki a ia. Maringawai, i te weranga o Rangiātea , kāore a Tainui i reira. I Raukawa marae kē ia i taua pō. Nō reira, kāore a Tainui i wera.

Te Weranga o Rangiātea

Ka pau pea te takiwā o te 148 tau, ka kainga a Rangiātea e te ahi. Kāore i te mōhiotia nā te aha rānei i wera ai te whare nei. Ahakoa te kī a ētehi nā tētehi nanakia i tahu, kāore anō taua tangata kia kitea. I tae mai ngā iwi katoa ki Ōtaki ki te tangi ki te taonga kua ngaro nei i te tirohanga kanohi. Nō Taranaki ētehi o te hunga i tae mai, i runga anō i te mahara ki te weranga o tō rātou whare nui o Te Raukura. I tū tēnei whare ki Parihaka, ā, nō Te Whiti-o-Rongomai a Te Raukura. Nō te Rātapu i muri mai, nō te 9 o ngā rā o Oketopa i te tau 1995, ka hui te iwi, me ētehi Pākehā hoki, ki te marae o Raukawa ki te tangi ki te taonga nei. I puta hoki te whakatau kia whakatūria he whare hou ki Rangiātea . He nui noa atu ngā whakaaro tautoko i tukuna mai i te motu whānui katoa. Nō konei i tupu ai te wairua whakakotahi i waenga i te iwi kia tū mai anō a Rangiātea .

Te Ahukaramu
Charles Royal